Bitlis Tatvan Ayasofya Camii, Türkiye'de "Ayasofya" adını taşıyan ve kiliseden camiye dönüştürülmüş olan 9 tarihi yapıdan biridir. Tatvan ilçe merkezine yaklaşık 15 kilometre uzaklıkta, Nemrut Dağı'nın eteklerinde yer alan Çekmece (eski adıyla Şahmiran) Köyü sınırları içinde bulunur.
Yapılış Dönemi: Orijinal bir inşa kitabesi günümüze ulaşmamış olsa da, tarihi veriler ve yapısal incelemeler binanın Milattan Sonra 500'lü yıllarda (yaklaşık 1500 yıl önce) Erken Dönem Hristiyanlık/Bizans mimarisi tarzında inşa edildiğini göstermektedir.
İlk İşlevi: Bölgede yaşayan Hristiyan topluluklar (Ermeniler ve Bizans tebaası) tarafından bir manastır kilisesi olarak inşa edilmiştir. Yapı, Doğu-Batı eksenli geleneksel bazilikal/kilise plan şemasına sahiptir.
Köyün zamanla tamamen Müslüman nüfusa geçmesi ve ibadethane ihtiyacının doğması üzerine, tarihi kilise yapısı 1930'lu yıllardan itibaren köylüler tarafından camiye dönüştürülerek kullanılmaya başlanmıştır. Dönüşüm esnasında yapının orijinal mimari dokusu, taş işçiliği ve tavan tonozları büyük ölçüde korunmuştur. İç mekanda Hristiyan inancına ait vaftiz teknesi (vaftizhane) bölümü ve bazı nişler varlığını halen sürdürmektedir.
